Dariusz Bialic 
Oznaczenie „Z” należy do najbardziej nietypowych symboli wykorzystywanych w historii rzeszowskiej komunikacji miejskiej. Na przestrzeni ponad czterdziestu lat pojawiało się ono przy różnych okazjach i oznaczało linie o zupełnie odmiennym charakterze – od połączeń działkowych i rekreacyjnych, przez linie specjalne i zastępcze, aż po współczesne połączenia uruchamiane z okazji Wszystkich Świętych.
Pierwsza linia „Z” – rok 1982
Po raz pierwszy autobus oznaczony literą „Z” wyjechał na trasę 11 września 1982 roku. Połączenie uruchomiono z myślą o mieszkańcach korzystających z ogródków działkowych zlokalizowanych w rejonie Załęża oraz pracownikach dojeżdżających do tamtejszych zakładów pracy.
Trasa przebiegała następująco:
Powstańców Warszawy – Polmozbyt – Załęże – Elektrociepłownia
Linia była obsługiwana przez jeden autobus i kursowała wyłącznie w określonych godzinach:
- w dni robocze: 9:00–13:00 oraz 16:00–19:00,
- w wolne soboty i święta: 10:00–19:00.
Mimo niewielkiej liczby kursów połączenie spotkało się z bardzo dobrym przyjęciem, szczególnie wśród działkowców. Linia funkcjonowała jednak jedynie do końca października 1982 roku. W następnym roku mieszkańcy wielokrotnie apelowali o jej przywrócenie, jednak MPK nie zdecydowało się na ponowne uruchomienie połączenia.
Linia do giełdy samochodowej – rok 1990
Nowa odsłona linii „Z” pojawiła się w 1990 roku wraz z uruchomieniem giełdy samochodowej w Załężu. Tym razem linia miała umożliwiać dojazd mieszkańców na odbywające się tam targi motoryzacyjne.
Trasa przedstawiała się następująco:
Grottgera Dworzec PKP – Kolejowa – Plac Wolności – Lwowska – Konfederatów Barskich – Załęska – Załęże Giełda Samochodowa
W praktyce autobusy najczęściej kończyły bieg przy przystanku Załęże Zakład Karny, ponieważ dalszy przejazd utrudniały ogromne korki prowadzące do giełdy.
Linia kursowała w każdą niedzielę odbywania się giełdy w godzinach 7:00–14:00. Choć początkowo wydawało się, że będzie cieszyć się dużym zainteresowaniem, szybko stała się obiektem krytyki pasażerów.
Najwięcej kontrowersji wzbudzała cena przejazdu. Bilet kosztował aż 1920 zł, co odpowiadało czterem zwykłym biletom miejskim. Dodatkowo nie obowiązywały żadne ulgi ustawowe ani samorządowe. Pasażerowie krytykowali także brak odpowiedniej informacji o uruchomieniu połączenia oraz konieczność pokonywania części drogi pieszo z powodu skrócenia trasy.
W rezultacie lokalna prasa określiła funkcjonowanie połączenia bardzo dosadnie, nadając mu przydomek:
„Z” jak zdzierstwo.
Zielona Linia do Wilczej Woli (1991–1994)
Znacznie lepiej przyjęta została kolejna odsłona linii „Z”, uruchomiona w lipcu 1991 roku. Było to sezonowe połączenie rekreacyjne prowadzące z Rzeszowa do popularnej miejscowości wypoczynkowej Wilcza Wola.
Linia funkcjonowała jako tzw. „Zielona Linia” i kursowała w:
- niedziele,
- wolne soboty,
- miesiącach lipiec i sierpień.
Połączenie skierowane było do osób wypoczywających nad zalewem w Wilczej Woli oraz mieszkańców szukających weekendowego wypoczynku poza miastem.
Pomimo zainteresowania pasażerów linia funkcjonowała jedynie do lipca 1994 roku. W 1992 roku cena przejazdu wynosiła 12 tys. zł, przy czym również w tym przypadku nie obowiązywały bilety ulgowe.
Linia zastępcza dla Hermanowej – rok 2018
Po wielu latach oznaczenie „Z” powróciło ponownie w 2018 roku, tym razem jako linia zastępcza.
Pod koniec października 2018 roku przewoźnik obsługujący część połączeń na terenie gminy Tyczyn zrezygnował z dalszego świadczenia usług. Ze względu na brak czasu na uruchomienie regularnej komunikacji zdecydowano się na tymczasowe rozwiązanie.
Od 1 do 18 listopada 2018 roku funkcjonowała bezpłatna linia zastępcza „Z” obsługiwana przez MPK Rzeszów.
Trasa przebiegała następująco:
Rzeszów Sikorskiego MPGK – Tyczyn Grunwaldzka – Tyczyn Rynek – Tyczyn Mickiewicza – Tyczyn Szopena – Hermanowa – Hermanowa Leśniczówka – Hermanowa Czerwonki
Linia kursowała codziennie i była obsługiwana jednym autobusem. Ze względu na szczególny charakter połączenia nie była prezentowana na tablicach elektronicznych ani w standardowych rozkładach jazdy publikowanych przez ZTM Rzeszów.
Linia „Z” podczas Wszystkich Świętych
Kolejne wykorzystanie oznaczenia nastąpiło w 2021 roku, kiedy uruchomiono specjalną linię „Z” obsługującą cmentarz przy ul. Świętokrzyskiej podczas okresu Wszystkich Świętych.
Trasa przebiegała następująco:
Zwięczycka MPWiK – Podkarpacka – Jarowa – Podkarpacka – Żołnierzy 9 Dywizji Piechoty – Świętokrzyska Cmentarz
Pierwotnie linia miała zadebiutować już w 2020 roku, jednak z powodu zamknięcia cmentarzy podczas pandemii COVID-19 jej uruchomienie zostało odłożone o rok.
Linia funkcjonowała w latach 2021–2022, natomiast w 2023 roku nie została uruchomiona.
Linia zastępcza podczas remontu ul. Myśliwskiej – rok 2023
Ostatni jak dotąd epizod związany z oznaczeniem „Z” miał miejsce 20 i 23 października 2023 roku. W związku z remontem części ulicy Myśliwskiej uruchomiono specjalną linię zastępczą obsługującą mieszkańców Rudnej Wielkiej oraz okolicznych miejscowości.
Trasa przebiegała następująco:
Warszawska – Zaczernie – Rudna Mała – Rudna Wielka – Pogwizdowska – Myśliwska – Rudna Wielka – Rudna Mała – Zaczernie – Warszawska
Linia funkcjonowała wyłącznie w dniach prowadzenia prac drogowych i miała charakter tymczasowego połączenia zastępczego.
Podsumowanie
Na przestrzeni lat oznaczenie „Z” wykorzystywano dla bardzo różnych rodzajów połączeń. Była to zarówno linia działkowa, specjalne połączenie do giełdy samochodowej, sezonowa „Zielona Linia” do Wilczej Woli, bezpłatna komunikacja zastępcza dla mieszkańców Hermanowej, linia cmentarna uruchamiana z okazji Wszystkich Świętych, jak i połączenia organizowane na czas remontów dróg.
Dzięki swojej różnorodnej historii linia „Z” pozostaje jednym z najbardziej interesujących oznaczeń w dziejach rzeszowskiej komunikacji miejskiej, pokazując jak na przestrzeni dekad zmieniały się potrzeby przewozowe mieszkańców Rzeszowa i okolic.